चंद्रपूर: महाराष्ट्रातील चंद्रपूर जिल्ह्यातील कन्हाळगाव येथे वन्यजीव इतिहासामध्ये एका अत्यंत विस्मयकारक आणि दुर्मिळ घटनेची नोंद झाली आहे. येथे निवासी भागात शिरलेल्या एका अत्यंत विषारी घोणस (Russell's Viper) जातीच्या मादी सापासह तिच्या ३४ ते ३५ पिल्लांना वन्यजीव बचाव पथक आणि सर्पमित्रांनी सुरक्षितरित्या रेस्क्यू केले. या यशस्वी सुटकेदरम्यान रेस्क्यू टीमच्या हाती काहीतरी असे लागले, ज्याने वन्यजीव अभ्यासकांना आणि सर्पमित्रांना आश्चर्याचा मोठा धक्का दिला आहे.
महाराष्ट्रात पहिल्यांदाच 'दोन तोंडी' पिल्लांची नोंद
रेस्क्यू केलेल्या घोणसच्या पिल्लांचे बारीक निरीक्षण करत असताना सर्पमित्रांना त्यामध्ये दोन तोंडे असलेली चक्क दोन पिल्ले आढळून आली. या पिल्लांच्या शरीराचा पाठीमागचा भाग एकच होता, मात्र एकाच मानेला दोन वेगळी डोकी जोडलेली होती. महाराष्ट्राच्या वन्यजीव इतिहासामध्ये अशा प्रकारे एकाच वेळी दोन तोंडे असलेल्या घोणसच्या पिल्लांची नोंद होण्याची ही अत्यंत पहिलीच वेळ असल्याचे सर्पतज्ज्ञांनी सांगितले आहे.
जन्मानंतर दुर्दैवी अंत: संशोधकांमध्ये मोठी चर्चा
या दुर्मिळ घटनेचे कुतूहल असले तरी एक खेदाची बाब समोर आली, ती म्हणजे जन्माला आलेली ही दोन्ही 'दोन तोंडी' पिल्ले मृत अवस्थेत होती. वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून अशी पिल्ले गर्भाशयातच मृत पावतात किंवा जन्मानंतर अवघ्या काही सेकंदांतच त्यांचा जीव जातो. ही पिल्ले जरी मृत असली, तरी निसर्गातील या अद्भूत आणि दुर्मिळ रचनेचा अभ्यास करण्यासाठी संशोधकांमध्ये या घटनेची मोठी चर्चा सुरू झाली आहे.
केरळमधील घटनेशी साम्य
विशेष म्हणजे, अशीच एक हुबेहूब घटना मागील आठवड्यामध्ये केरळ राज्यातही समोर आली होती. तिथेही वन्यजीव बचाव पथकाला दोन तोंडे असलेले घोणसचे एक पिल्लू सापडले होते आणि चंद्रपूरच्या घटनेप्रमाणेच केरळमध्ये सापडलेले ते पिल्लू देखील मृत अवस्थेतच आढळले होते. देशाच्या दोन वेगवेगळ्या राज्यांत अगदी कमी दिवसांच्या अंतरात अशा घटना घडल्याने याविषयीची उत्सुकता अधिक वाढली आहे.
विज्ञानाचा उलगडा: 'बायसेफली' म्हणजे काय?
सापांना दोन तोंडे असण्यामागचे कारण वैज्ञानिक भाषेत 'बायसेफली' (Bicephaly) म्हणून ओळखले जाते. ज्याप्रमाणे मानवामध्ये अपूर्ण विभाजनामुळे जुळी मुले (Conjoined Twins) एकमेकांना जोडून जन्माला येतात, तसेच सापांच्या गर्भधारणेदरम्यान घडते. जेव्हा गर्भाशयात भ्रूणाचे (Embryo) दोन भागात विभाजन होण्याची प्रक्रिया काही जनुकीय दोषांमुळे अर्धवट राहते, तेव्हा शरीराचा खालचा भाग एकच राहतो, पण डोकी मात्र दोन तयार होतात.
दोन तोंडांच्या सापांचे आयुष्यमान कमी का असते?
अशा सापांचे आयुष्य निसर्गात अतिशय कमी किंवा नगण्य असते. यामागील मुख्य कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:
- दोन स्वतंत्र मेंदू: दोन तोंडे आणि दोन स्वतंत्र मेंदू असल्यामुळे त्यांच्या शरीरावर एकाच वेळी दोन वेगवेगळ्या आज्ञा चालतात, ज्यामुळे हालचाल करताना ताळमेळ बसत नाही.
- अन्नाचा ताण: दोन्ही तोंडांना वेगवेगळ्या वेळी भूक लागते. अन्न गिळताना अंतर्गत अन्ननलिकेवर प्रचंड ताण येतो.
- अवयवांवर ताण: अंतर्गत ताळमेळ नसल्यामुळे शरीराच्या इतर अवयवांवर ताण पडतो आणि परिणामी ही पिल्ले जास्त काळ जिवंत राहू शकत नाहीत.
घोणसचे घातक 'हिमोटॉक्सिक' विष आणि सावधानता
घोणस हा भारतातील अत्यंत आक्रमक आणि सर्वाधिक विषारी सापांपैकी एक मानला जातो.
महत्त्वाची माहिती: घोणसचे विष 'हिमोटॉक्सिक' (Hemotoxic) असते. हे विष थेट मानवी रक्ताभिसरण संस्थेवर हल्ला करून रक्त गोठण्याची क्षमता संपवून टाकते. त्यामुळे शरीरात अंतर्गत रक्तस्राव सुरू होतो आणि अवयव निकामी होतात.
सध्या पावसाळ्याचे दिवस असल्याने सापांचा वावर वाढला आहे. त्यामुळे वन्यजीव संस्थेने नागरिकांना आवाहन केले आहे की, अशा विषारी सापांना स्वतः पकडण्याचा किंवा मारण्याचा प्रयत्न न करता, तातडीने स्थानिक सर्पमित्रांशी किंवा वनविभागाशी संपर्क साधावा.
