इंदापूर प्रतिनिधी - श्री आदित्य राखुंडे
इंदापूर शहरात आज दुपारी आकाशामध्ये एक अत्यंत विहंगम आणि विस्मयकारक दृश्य पाहायला मिळाले. दुपारच्या सुमारास सूर्याच्या भोवती एक मोठे आणि गोल वर्तुळ तयार झाले होते. मराठी संस्कृतीत याला 'सूर्याला खळे पडणे' किंवा 'सूर्याभोवतीचे रिंगण' असे म्हटले जाते. हे मनमोहक दृश्य पाहण्यासाठी इंदापूरकरांनी घराबाहेर पडत आकाशाकडे नजरा लावल्या होत्या. वैज्ञानिक भाषेत या खगोलीय घटनेला '२२ अंश सूर्य प्रभामंडळ' (22-Degree Sun Halo) असे म्हणतात.
हे रिंगण (खळे) कशामुळे पडते?
खगोलशास्त्रानुसार, ही कोणतीही अंधश्रद्धा किंवा चमत्कार नसून संपूर्णपणे एक नैसर्गिक आणि वैज्ञानिक घटना आहे. जेव्हा आकाशात खूप उंचावर (सुमारे २०,००० फुटांपेक्षा जास्त उंचीवर) पातळ 'सिरस' (Cirrus) नावाचे ढग जमा होतात, तेव्हा हे रिंगण पाहायला मिळते. या ढगांमध्ये पाण्याचे थेंब नसून बर्फाचे लहान-लहान षटकोनी (Hexagonal) स्फटिक असतात. जेव्हा सूर्यप्रकाश या बर्फाच्या स्फटिकांमधून आरपार जातो, तेव्हा प्रकाशाचे अपवर्तन (Refraction) होते, म्हणजेच प्रकाशकिरण वाकतात. हे स्फटिक एखाद्या प्रिझमसारखे (Prism) काम करतात आणि प्रकाशकिरणांना २२ अंशाच्या कोनात परावर्तित करतात, ज्यामुळे सूर्याभोवती हे तंतोतंत गोल वर्तुळ तयार होते.
यामध्ये कोणते रंग दिसतात?
सूर्याच्या या प्रभामंडळात इंद्रधनुष्यासारखे अतिशय मोहक आणि हलके रंग पाहायला मिळतात. प्रकाशाच्या परावर्तनामुळे या वर्तुळाच्या आतील कडेला फिकट लाल रंग (Reddish Tint) दिसतो, तर बाहेरील कडेला हळूहळू निळा किंवा फिकट पिवळा रंग पसरलेला पाहायला मिळतो. इंद्रधनुष्या इतके हे रंग गडद नसले, तरी भरदुपारी आकाशात दिसणारे हे रंग कमालीचे सुंदर दिसतात.
याचा हवामानासोबत संबंध काय ?
प्राचीन काळी किंवा ग्रामीण भागात सूर्याभोवती असे रिंगण पडल्यास 'लवकरच मोठा पाऊस पडणार' किंवा 'हवामानात मोठा बदल होणार' असा अंदाज लावला जायचा. विज्ञानाच्या दृष्टीनेही यात तथ्य आहे. सिरस ढग हे अनेकदा हवामान बदलणार असल्याचे किंवा पुढील २४ ते ४८ तासांत पाऊस/वादळ येण्याचे संकेत देतात. मात्र, प्रत्येक वेळी यामुळे पाऊस पडेलच असे नाही; हा केवळ हवेच्या वरच्या थरातील आर्द्रता आणि थंडीचा परिणाम असतो. याचा पृथ्वीवर किंवा मानवी जीवनावर कोणताही थेट चांगला अथवा वाईट परिणाम होत नाही.
नागरिकांसाठी महत्त्वाची सूचना
हे दृश्य पाहताना नागरिकांनी विशेष काळजी घेणे गरजेचे आहे. सूर्याभोवतीचे हे वर्तुळ पाहताना थेट उघड्या डोळ्यांनी प्रखर सूर्याकडे पाहू नये, कारण यामुळे डोळ्यांच्या दृष्टीला इजा होऊ शकते. हे दृश्य पाहताना सूर्यावर हात किंवा एखादी वस्तू धरून, सूर्यप्रकाश अडवून बाजूचे रिंगण पाहणे केव्हाही सुरक्षित ठरते, असे आवाहन तज्ज्ञांनी केले आहे.
