भारतीय हवामानशास्त्र विभाग (IMD), जागतिक हवामान संघटना (WMO) आणि अमेरिकेची नॅशनल ओशनिक अँड ॲटमॉस्फेरिक ॲडमिनिस्ट्रेशन (NOAA) या प्रमुख संस्थांच्या जागतिक विश्लेषणावर आधारित महाराष्ट्राच्या आगामी ऋतू चक्राचा सविस्तर अहवाल खालीलप्रमाणे आहे.
१. येणारा हिवाळा: “गुलाबी” ऐवजी उबदार हवामान
प्रशांत महासागरातील पृष्ठभागाचे तापमान वाढल्याने उत्तर गोलार्धातील हवामानाच्या वितरणावर परिणाम होतो.
- कमी तीव्रतेची थंडी: महाराष्ट्रात डिसेंबर आणि जानेवारी महिन्यात पडणारी कडाकिस थंडी यंदा कमी तीव्रतेची राहील. रात्रीचे किमान तापमान सरासरीपेक्षा १ ते २ अंश सेल्सिअसने जास्त राहण्याची शक्यता आहे.
- थंड लहरींचा अभाव: उत्तरेकडून येणाऱ्या तीव्र थंड लहरींची (Cold Waves) वारंवारता कमी राहील.
- अवकाळी पावसाचा धोका: पश्चिमेकडून येणाऱ्या हवामान प्रणालींमध्ये (Western Disturbances) होणाऱ्या बदलांमुळे मध्य महाराष्ट्र व मराठवाड्यात ढगाळ हवामान आणि अविषयी पावसाची शक्यता निर्माण होऊ शकते.
२. येणारा उन्हाळा: दीर्घकालीन आणि तीव्र उष्णतेची लाट
उन्हाळ्यात सूर्यप्रकाशाची तीव्रता आणि एल निनोचा एकत्रित परिणाम राज्यावर दिसून येईल.
- तापमानात वाढ: मार्च ते मे दरम्यान विदर्भ, मराठवाडा आणि उत्तर महाराष्ट्रात (खानदेश) कमाल तापमान नेहमीच्या सरासरीपेक्षा १.५°C ते २.५°C ने जास्त राहू शकते. विदर्भातील काही जिल्ह्यांत पारा ४५°C ते ४७°C च्या वर जाण्याचा धोका आहे.
- उष्णतेच्या लहरी (Heatwaves): हवेतील शुष्कता वाढल्याने उष्णतेच्या लहरी नेहमीपेक्षा जास्त दिवस टिकून राहू शकतात.
- पाणी व विजेचे संकट: बाष्पीभवनाचा वेग वाढल्यामुळे जलाशयांतील जलसाठा वेगाने कमी होईल, ज्यामुळे उन्हाळ्याच्या उत्तरार्धात तीव्र पाणीटंचाई आणि विजेची मागणी प्रचंड वाढेल.
३. आगामी पावसाळा (मान्सून): असमान पाऊस आणि दीर्घ खंड
भारतीय मान्सूनवर एल निनोचा सर्वात मोठा प्रभाव पडतो. ऐतिहासिक नोंदींनुसार, एल निनो वर्षात मोसमी पाऊस सरासरीपेक्षा कमी किंवा असमान राहतो.
- मान्सूनचे आगमन आणि खंड: मान्सूनच्या आगमनाला उशीर होऊ शकतो. तसेच, पेरणीनंतर जुलै किंवा ऑगस्ट महिन्यात पावसाचा लांबचा खंड (२ ते ३ आठवड्यांचा सुका काळ) पडण्याची शक्यता दाट आहे.
- विभागवार परिणाम:
- कोकण व पश्चिम महाराष्ट्र: या भागात पावसाचे एकूण प्रमाण ठीक राहील, परंतु कमी दिवसांत मुसळधार पाऊस पडण्याचा पॅटर्न दिसून येईल.
- मराठवाडा व विदर्भ: या कृषीप्रधान भागांत पावसाचा तुटवडा जाणवण्याची शक्यता सर्वाधिक आहे.
- 'आयओडी' (IOD) चा दिलासा: जर हिंदी महासागरात 'पॉझिटिव्ह इंडियन ओशन डायपोल' (Positive IOD) ची स्थिती निर्माण झाली, तर ती एल निनोचा नकारात्मक प्रभाव काही प्रमाणात रोखू शकते.
हा अहवाल भारतीय हवामानशास्त्र विभागाचे (IMD) मान्सून व एल निनो विषयक दीर्घकालीन हवामान अंदाज, जागतिक हवामान संघटनेचे (WMO) जागतिक हवामान बदल बुलेटिन, अमेरिकेच्या NOAA संस्थेचा प्रशांत महासागरातील 'ओशन्स निनो इंडेक्स' (ONI) आणि ECMWF च्या युरोपियन हवामान मॉडेल्सच्या आकडेवारीवर आधारित आहे.
निष्कर्ष आणि पूर्वतयारीचा सल्ला
एल निनो ही प्रशांत महासागरातील एक नैसर्गिक चक्रीय प्रक्रिया आहे. यामुळे निर्माण होणाऱ्या परिस्थितीला लक्षात घेता, शेतकरी आणि प्रशासनाने जलसंधारण, पाण्याचा योग्य वापर, पिकांचे नियोजन आणि विहिरींचे पुनर्भरण यांसारख्या उपाययोजनांवर आतापासूनच भर देणे गरजेचे आहे.
