विशेष वृत्त प्रतिनिधी
रशियातील एका संशोधन प्रयोगशाळेत (Research Lab) जिवंत जिवाणू असलेली टेस्ट ट्यूब अपघाताने फुटल्यामुळे एका २८ वर्षीय महिला कर्मचाऱ्याचा मृत्यू झाला आहे. या घटनेनंतर संपूर्ण परिसरात न्यूमोनिक प्लेगचा संसर्ग पसरल्याची भीती व्यक्त केली जात असून आरोग्य प्रशासनाने तातडीने आपत्कालीन पावले उचलली आहेत. संसर्ग अधिक पसरू नये म्हणून खबरदारीचा उपाय म्हणून प्रशासनाने सुमारे २०० हून अधिक लोकांना तातडीने विलगीकरणात (Quarantine) ठेवले आहे.
आजार कोणता आणि तो कसा पसरतो?
न्यूमोनिक प्लेग हा कोणत्याही व्हायरसमुळे होत नसून 'यर्सिनिया पेस्टिस' (Yersinia pestis) नावाच्या अत्यंत घातक जिवाणूमुळे (Bacteria) होतो. हा प्लेगचा सर्वात दुर्मिळ आणि धोकादायक प्रकार मानला जातो, जो थेट मानवी फुफ्फुसांवर तीव्र हल्ला करतो.
- प्रसाराचे माध्यम: बाधित व्यक्तीच्या खोकण्यातून किंवा शिंकण्यातून बाहेर पडणाऱ्या सूक्ष्म तुषारांद्वारे (Droplets) हा आजार हवेद्वारे (Airborne) एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीकडे अत्यंत वेगाने पसरतो.
- गंभीरता व धोका: या आजाराची लक्षणे दिसल्यापासून अवघ्या २४ ते ४८ तासांच्या आत जर योग्य वैद्यकीय उपचार मिळाले नाहीत, तर फुफ्फुसे निकामी होऊन हा आजार प्राणघातक ठरू शकतो.
या आजाराचा सर्वाधिक धोका कोणाला आहे?
न्यूमोनिक प्लेग हा अत्यंत वेगाने पसरणारा हवेतील संसर्ग असल्यामुळे ठरावीक गटातील व्यक्तींना याचा सर्वाधिक धोका असतो:
- प्रयोगशाळेतील संशोधक व कर्मचारी: जिवाणूंवर प्रत्यक्ष संशोधन करणाऱ्या आणि लॅबमध्ये काम करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांना थेट संपर्कामुळे सर्वाधिक धोका असतो.
- आरोग्यसेवक आणि डॉक्टर: बाधित रुग्णांवर उपचार करणारे डॉक्टर, परिचारिका (Nurses) आणि पॅरामेडिकल स्टाफ हे रुग्णाच्या थेट संपर्कात येत असल्याने त्यांना संसर्ग होण्याचा धोका जास्त असतो.
- रुग्णाचे नातेवाईक व कौटुंबिक संपर्क: बाधित व्यक्तीसोबत एकाच घरात राहणाऱ्या किंवा निकटच्या संपर्कात आलेल्या व्यक्तींमध्ये हवेद्वारे जिवाणू पसरण्याची शक्यता खूप मोठी असते.
- कमकुवत प्रतिकारशक्ती असलेल्या व्यक्ती: लहान मुले, वृद्ध नागरिक, तसेच ज्यांची रोगप्रतिकारशक्ती कमी आहे किंवा ज्यांना आधीपासूनच फुफ्फुसांचे विकार (उदा. दम्याचा त्रास) आहेत, त्यांना या संसर्गाचा फटका वेगाने बसू शकतो.
उपचार आणि औषधोपचार
हा आजार जिवाणूजन्य (Bacterial) असल्यामुळे यावर वैद्यकीय जगतात खात्रीशीर अँटीबायोटिक (Antibiotic) औषधे उपलब्ध आहेत.
- प्रभावी औषधे: उपचारादरम्यान अँटीबायोटिक्स औषधे अत्यंत प्रभावी ठरतात.
- वेळेचे महत्त्व: लक्षणे सुरू झाल्यापासून पहिल्या २४ तासांच्या आत अँटीबायोटिक्स दिल्यास रुग्ण पूर्णपणे बरा होतो.
- प्रतिबंधक उपाय: बाधित रुग्णाच्या संपर्कात आलेल्या लोकांना संसर्ग होऊ नये म्हणून पूर्वकाळजी म्हणून ७ दिवसांचा अँटीबायोटिक्सचा कोर्स दिला जातो.
भारतातील ऐतिहासिक पार्श्वभूमी
भारतामध्ये यापूर्वी न्यूमोनिक प्लेगच्या घटना नोंदीत झालेल्या आहेत. १९९४ मध्ये गुजरातमधील सुरत शहरात न्यूमोनिक प्लेगचा मोठा उद्रेक झाला होता, ज्यामुळे ५० हून अधिक लोकांचा मृत्यू झाला होता. त्यानंतर २००२ मध्ये हिमाचल प्रदेशातील शिमला (रोहरू) भागात काही रुग्ण आढळले होते; मात्र आरोग्य यंत्रणेने वेळीच अलगीकरण आणि अँटीबायोटिक उपचारांद्वारे हा संसर्ग नियंत्रणात आणला होता. सध्या भारतामध्ये या आजाराचा कोणताही धोका किंवा प्रादुर्भाव नाही.
